(VEN) - Trước thực trạng nạn sao chép các tác phẩm phi hư cấu diễn ra ngày càng nghiêm trọng, làm hạn chế khả năng sáng tạo cũng như ảnh hưởng đến quyền lợi của xã hội, việc tìm những giải pháp tích cực để bảo vệ quyền sao chép đối với tác phẩm phi hư cấu đang là một thách thức lớn không chỉ đối với những người nắm giữ quyền mà cả đối với hệ thống thực thi pháp luật quyền tác giả và xã hội.
Tác phẩm phi hư cấu bao gồm truyện, almanac, tiểu sử, nhật ký, thư từ, từ điển, sách giáo khoa, các công trình khoa học... Luật Sở hữu trí tuệ ban hành năm 2005 của Việt Nam quy định rõ các loại hình được bảo hộ quyền tác giả gồm: Tác phẩm văn học, khoa học, sách giáo khoa, giáo trình và tác phẩm khác được thể hiện dưới dạng chữ viết hoặc ký tự khác; bài giảng, bài phát biểu; tác phẩm báo chí... Như vậy, tác phẩm phi hư cấu nằm trong phạm vi được bảo hộ.
Ở Việt Nam, tác giả và tác phẩm phi hư cấu chiếm một tỷ trọng lớn. Theo số liệu của cơ quan Tổng cục Thống kê và Cục Xuất bản (Bộ VHTT&DL), 13 năm gần đây, các loại sách giáo khoa, khoa học xã hội, sách kỹ thuật chiếm 60% đầu sách xuất bản, 90% trang in. Đến nay, Việt Nam có trên 800 ấn phẩm báo, tạp chí in với tổng số 1,3 tỷ trang in tiêu chuẩn. Và có khoảng 3 vạn tác giả có tài sản phi hư cấu. Tuy nhiên, các tác phẩm phi hư cấu lại là đối tượng bị xâm phạm bản quyền nghiêm trọng nhất, với quy mô lớn.
Giáo sư Nguyễn Mậu Bành - Phó chủ tịch Hội cựu giáo chức Việt Nam cho biết, sách giáo khoa, giáo trình, tài liệu khoa học thường bị in lậu, tái bản, sao chép nhiều nhất. Phổ biến trong ngành giáo dục là hiện tượng sinh viên sao chép các tác phẩm của người khác để làm luận văn, khóa luận… mà không hề xin phép hay được sự đồng ý của tác giả, thậm chí ngay cả nhiều giảng viên, tiến sĩ, giáo sư... cũng không ngại copy như vậy.
Ban vận động Hiệp hội quyền sao chép Việt Nam (Vietrro) cho hay, hành vi xâm phạm phổ biến nhất hiện nay là sao chụp (sao chép bằng máy sao chụp) để sử dụng nội bộ trong các trường học, thư viện, doanh nghiệp, tổ chức, cơ quan, hoặc cá nhân và làm bản sao để bán trên thị trường. Bên cạnh đó phải kể đến nạn sao chép trái phép tác phẩm bằng công nghệ số (sao chép số) và sử dụng trái phép tác phẩm trên mạng… Việc sao chép như vậy làm mất đi khoản thu nhập quan trọng mà các tác giả và nhà xuất bản lẽ ra phải được hưởng theo quy định của pháp luật. Điều này đặc biệt bất lợi đối với các nước sử dụng ngôn ngữ không phổ biến trên thế giới như Việt Nam. Bởi lẽ thị trường trong nước gần như là nơi duy nhất để người sáng tạo và nhà xuất bản tạo được thu nhập, nhằm duy trì và mở rộng hoạt động sáng tạo, hoạt động đầu tư, góp phần phát triển văn hóa dân tộc, văn hóa bản địa; nạn xâm phạm bản quyền cũng tạo nên rào cản lớn đối với các tổ chức, cá nhân nước ngoài. Những nhà xuất bản, tác giả nước ngoài cảm thấy e ngại trước nguy cơ tác phẩm của họ có thể bị sao chép bất cứ lúc nào, dưới mọi hình thức trên lãnh thổ Việt Nam, khiến họ không muốn đầu tư để đưa tác phẩm vào Việt Nam. Kết quả là công chúng mất đi cơ hội được tiếp cận tác phẩm, nhất là các tác phẩm nổi tiếng, kinh điển của nước ngoài. Nếu tình trạng này không sớm được ngăn chặn sẽ gây ảnh hưởng rất nghiêm trọng đối với ngành xuất bản.
Tại hội thảo “Bảo vệ quyền sao chép đối với tác phẩm phi hư cấu” do Vietrro phối hợp với Hiệp hội tác giả và dịch giả phi hư cấu Na Uy (NFF) tổ chức mới đây tại Hà Nội, nhiều tham luận của các đại biểu đã chỉ ra những khó khăn cho việc bảo vệ quyền sao chép đối với tác phẩm phi hư cấu ở Việt Nam. Đó là việc thực hiện Luật Sở hữu trí tuệ cũng như thực hiện cam kết tham gia các điều ước quốc tế về bảo vệ quyền tác giả; ý thức về bảo vệ quyền tác giả phi hư cấu trong xã hội; còn thiếu những hiệp hội bảo vệ quyền tác giả trong sao chép nói chung và trong sao chép tác phẩm phi hư cấu nói riêng...
Ông Trond Andreassen - Tổng thư ký NFF nhận định, trong vấn đề bảo vệ quyền tác giả phi hư cấu, khó khăn lớn nhất trong quá trình thực thi là thói quen xâm phạm bản quyền đã trở nên quá phổ biến trong đại bộ phận dân chúng. Việt Nam cần có thời gian để người dân làm quen với việc trả phí để được hưởng thụ sản phẩm trí tuệ của người khác.
Trước thực trạng như vậy, nhiều đại biểu cho rằng, cần thiết phải thành lập Hiệp hội tác giả phi hư cấu Việt Nam. Theo PGS.TS Vũ Duy Thông, nguyên Vụ trưởng Vụ Báo chí - Xuất bản (Ban Tuyên giáo Trung ương), để bảo vệ quyền lợi và lợi ích hợp pháp của chủ sở hữu quyền trong lĩnh vực sao chép tác phẩm in ấn, nhiều nước đã thành lập tổ chức quản lý tập thể quyền tác giả và quyền sao chép. Riêng trong lĩnh vực bảo vệ quyền tác giả phi hư cấu, Na Uy có tổ chức NFF, Nam Phi có ANFASA… Các tổ chức này có hai chức năng nổi bật là hỗ trợ nghề nghiệp cho tác giả phi hư cấu và bảo vệ các quyền lợi liên quan đến sở hữu trí tuệ, quyền tác giả, quyền sao chép… Trong khi đó, Việt Nam mới có 2 hiệp hội bảo vệ quyền tác giả hư cấu (văn học và âm nhạc). Còn Hiệp hội quyền sao chép Việt Nam mới được thành lập nên chưa có hoạt động gì nhiều.
Vietrro thì cho rằng, cần phân biệt hai loại hành vi sao chụp: Một là, sao chụp toàn bộ tư liệu với số lượng bản sao lớn, vì mục đích thương mại, nhằm thay thế việc sử dụng tư liệu in trên thị trường; hai là, sao chụp một phần tư liệu, với số lượng bản sao nhỏ, không vì mục đích thương mại, nhằm bổ sung cho việc sử dụng tư liệu in trên thị trường. Theo đó, trường hợp thứ nhất bị coi là hành vi xâm phạm rõ ràng hoặc trắng trợn đối với quyền sao chép, do đó phải bị xử lý nghiêm khắc theo pháp luật. Tùy mức độ và hoàn cảnh cụ thể, người xâm phạm có thể bị buộc chấm dứt hành vi xâm phạm, phạt hành chính, buộc bồi thường thiệt hại, thậm chí bị xử lý bằng biện pháp hình sự, bao gồm phạt tù. Còn trường hợp thứ hai cũng là hành vi xâm phạm đối với quyền sao chép, nếu được thực hiện mà không có sự cho phép của người nắm giữ quyền và/hoặc trả tiền thù lao cho người nắm giữ quyền. Nhưng việc xử lý nghiêm khắc loại hành vi này theo các thủ tục, chế tài về thực thi không được coi là giải pháp hợp lý, hoặc tối ưu. Bởi ở mức độ nào đó hành vi này có thể được biện minh bằng lợi ích chính đáng của công chúng trong việc tiếp cận với tác phẩm, giúp họ giảm thiểu chi phí để mua toàn bộ tư liệu trong khi chỉ cần sử dụng một phần. Bên cạnh đó, có những khó khăn thực tế làm cho việc giao dịch (cấp phép, thu tiền thù lao) không thể thực hiện được hoặc nếu có thực hiện được thì cũng không có hiệu quả về kinh tế, ngay cả khi người sử dụng có thiện chí. Vì vậy, việc áp dụng các biện pháp quản lý, đặc biệt là quản lý tập thể, rất được cộng đồng quốc tế chú ý nghiên cứu phát triển và được hỗ trợ bằng những quy định, cơ chế thích hợp trong văn bản pháp luật của nhiều nước… Có như vậy mới hy vọng bảo đảm quyền và lợi ích hợp pháp cho các chủ sở hữu quyền và hỗ trợ, tạo điều kiện thuận lợi cho người sử dụng tiếp cận hợp pháp với tác phẩm./.
T.Tâm |